elementy dydaktyki cz I - specjalizacja dla pielęgniarek

  DYDAKTYKA Z ELEMENTAMI EDUKACJI MEDYCZNEJ 

1. Formułowanie celów kształcenia
2. Zasady i metody nauczania - wykorzystanie metod aktywizujących w procesie nauczania;
3. Metody kontroli i oceny wyników nauczania i uczenia się
4. Aktywność edukacyjna dorosłych a kształcenie ustawiczne

Nauczanie i uczenie się to dwa wzajemnie powiązane procesy, które są związane z pojęciem kształcenia i warunkujące skuteczność kształcenia.

Nauczaniem może być zespół czynności nauczyciela kierującego uczeniem się ucznia niezależnie od tego kim jest ów uczeń, a uczenie się jest to intelektualna czynność ucznia zapewniająca mu przyswojenie nowej wiedzy, doświadczenia lub umiejętności.

W procesie kształcenia winna występować równowaga pomiędzy skutecznym i nowoczesnym nauczaniem oraz efektywnym i świadomym uczeniem się. Równowaga ta powodować bowiem będzie, że skuteczność zdobytej wiedzy stanie się wymierna i możliwa do dalszego wykorzystania w życiu człowieka.

Zarówno proces nauczania jak i uczenia się składają się na całość przedsięwzięcia nazwanego właśnie kształceniem. Podstawową jednak formą aktywności człowieka jest uczenie się jako samodzielny proces poznawczy, którego wywodzą się takie procesy dydaktyczne jak samokształcenie, doskonalenie i kształcenie. Różne są definicje uczenia się, lecz ogólnie ujmując zagadnienie, są to mechanizmy przystosowania się człowieka do życia lub sytuacji, w której się znajduje. Uczenie się określane jest także jako świadome działanie z zamiarem osiągnięcia określonego celu. Człowiek ucząc się przyswaja sobie wiedzę i doświadczenie, często korzysta z nagromadzonych przez pokolenia doświadczeń i odkryć. Ponadto specyficzne dla działalności ludzkiej jest wykonywanie zadań (powierzonych lub samodzielnych) i rozwiązywanie problemów, które to działanie ma przede wszystkim charakter kształcący.

Najnowsza teoria uczenia się odnosi się do postrzegania ludzkiego umysłu jako specyficznego systemu poznawczego, który poszukuje, odbiera, przechowuje, opracowuje i wykorzystuje informacje. Czynności te służą do przyswajania wiedzy lub opanowywaniu nowych umiejętności. Zgromadzona wiedza pozwala na tworzenie nowych danych i rozwiązywania coraz bardziej złożonych problemów. Uczenie się prowadzi zawsze do zmian w zachowaniu, zarówno w odniesieniu do czynności orientacyjnych, jak i decyzyjnych. Uczenie się traktowane jest przede wszystkim jako świadome zdobywanie wiedzy. Zdobytą wiedze możemy podzielić na deklaratywną i proceduralną. Deklaratywna dotyczy opisu rzeczywistości, zaś proceduralna do sposobów i procedur działania. Takie ogólne ujęcia procesu uczenia się nie wykluczają występowania innych rodzajów uczenia się, wśród których może znaleźć się:

- doskonalenie postrzegania, rozwijanie sprawności, uczenie się przez próby, uczenie się przez wgląd, modyfikacja postaw i ideałów, rozwiązywanie problemów, uczenie się pamięciowe, uczenie się przez naśladownictwo, uczenie się przypadkowe, uboczne.

Uczenie się jako proces nabywania nowych doświadczeń jest bardzo zróżnicowane.

Niezależnie jednak od tego, jakie przyjmuje się rodzaje uczenia się, ważne są jego formy nabywania doświadczeń i zdobywania wiedzy. Najbardziej podstawową i naturalną formą jest zdobywanie doświadczeń w wyniku kontaktów z otaczającą nas rzeczywistością. Ta forma uczenia się jest formą naturalną. Inna formą jest zdobywanie doświadczeń z przekazu u innych w postaci informacji lub pokazu. Trzecią formą jest słowny przekaz wiedzy najczęściej właściwy odpowiednim działaniom dydaktycznym i instytucjom. Ostatnią formą jest samokształcenie polegające nie tylko na samodzielnym uczeniu się, ale także na właściwym organizowaniu dla siebie całego procesu nabywania wiedzy.

W procesie uczenia się można wyodrębnić sytuacje przeznaczone specjalnie dla nabywania wiedzy teoretycznej lub nowych umiejętności. Takie działanie określane jest jako uczenie zamierzone i celowe. Może jednak występować uczenie niezmierzone, które najczęściej jest wynikiem innych dodatkowych zachowań i podejmowanych działań. Często niezwykle spontanicznych, naturalnych w początkowym okresie wręcz niekontrolowanych.

Uczenie najczęściej przebiega z następujących etapach: 

- przeglądanie, 

- stawianie pytań,

- uważne czytanie,

- zastanawianie się, zrozumienie,

- zaktualizowanie wiadomości,

- przemyślenie teksu i odpowiedzi na postawione pytanie.

Taka strategia uczenia się pozwala na większa trwałość zapamiętywania, lepsze rozumienie tekstu i opanowanie większych partii wiedzy.

Nie wszystkie zmiany w zachowaniu są rezultatem uczenia się w rozumieniu dydaktycznym czy psychologicznym. Często zmiany te wynikają na skutek innych czynników np. dojrzewanie człowieka.

Uczenie się jako proces organizowane jest w trakcie nauczania.

Nauczanie to planowa i systematyczna praca nauczyciela z uczniem, mająca na celu wywołanie pożądanych trwałych zmian w postępowaniu, predyspozycjach i całej osobowości – pod wpływem uczenia się i opanowywania wiedzy, przeżywania wartości i działań praktycznych. Nauczanie określane jest mianem działalności intencjonalnej, to znaczy, że jego intencja jest wywołanie uczenia się, jako czynności podmiotowej samego ucznia.

Jedna z propozycji ujęcia procesu nauczania przedstawia się następująco:

- uświadomienie uczniom celów i zadań,

- zaznajomienie z nowym materiałem,

- kierowanie procesem uogólniania,

- utrwalenie wiadomości,

- kształtowanie umiejętności,

- wiązanie teorii z praktyką,

- kontrola i ocena.

1 Formułowanie celów kształcenia

Cele kształcenia różnią się między sobą stopniem szczegółowości i zakresem, a ich formułowanie zależy od tego z jaka formą i metodą kształcenia mamy do czynienia Celem głównym każdego rodzaju kształcenia jest zapewnienie optymalnego rozwoju intelektualnego poprzez realizację celów podrzędnych. Cel główny założonego kierunku kształcenia może być osiągnięty poprzez realizację celów pomocniczych. Istotą realizacji celów kształcenia są dwie strony ich oddziaływania na człowieka: rzeczowa i osobowościowa.

Cele rozpatrywane od strony rzeczowej to:

- opanowanie podstaw wiedzy naukowej, 

- ogólne przygotowanie do działalności praktycznej,

-  kształtowanie przekonań i opartego na nich poglądu na świat jako swoistej całości.

Cele podmiotowe obejmują:

• ogólny rozwój sprawności umysłowej i zdolności poznawczych
• kształtowanie potrzeb, motywacji, zainteresowań i zamiłowań,
• wdrożenie do samodzielności przez opanowanie techniki samokształcenia i przyzwyczajenie do pracy samokształceniowej.

2  Zasady i metody nauczania - wykorzystywanie metod aktywizujących w procesie nauczania

Metoda jest to systematycznie stosowany pewien określony sposób postępowania, w celu osiągnięcia zamierzonych rezultatów.

W trakcie procesu nauczania i uczenia się metody mają zapewnić jak najskuteczniejsze osiągnięcie rezultatów dydaktyczno-wychowawczych, stąd ogromne znaczenia ma właściwe ich zrozumienie i dobór. Rozróżniając bogactwo i różnorodność stosowanych metod istnieją dwa podstawowe ujęcia. Pierwsza metodę uzależnia się od źródeł wiedzy, drugą natomiast od etapu w procesie samodzielnego uczenia się.

Dla pierwszej metody źródłem może być:

• informacja - przekazywana może być przez nauczyciela (instrukcja, pogadanka, wykład)
• aktywność uczniów- dyskusja, seminarium, ćwiczenia, gry dydaktyczne, metoda sytuacyjna, rozmowy, wymiana informacji
• zdobywanie wiedzy tkwiące w przedmiotach lub zjawiskach – uczenie się z podręczników, materiałów przedmiotowych, notatek
• problemy – rozwiązywanie problemów teoretycznych lub praktycznych.

Innym kryterium podziału metod nauczania jest ich złożoność, co pozwala na zastosowanie podziału na metody proste i kompleksowe.

Rozpatrując dobór metody do źródła wiedzy można przyjąć przykładowy podział metod nauczania:

Źródło /Metoda nauczania

- przedmioty i zjawiska rzeczywistości /pokaz przedmiotów i zjawisk

- słowo nauczyciela /opis, opowiadanie, wykład, pogadanka, dyskusja

- tekst drukowany / praca z podręcznikiem lub innym tekstem

- środki poglądowe: plansze, schematy, film /pokaz z objaśnieniami

- praktyczne prace, zajęcia produkcyjne omówienie, pokaz, ćwiczenia, zadania produkcyjne.

Przy konieczności uwzględnienia celu dydaktycznego przyjmuje się następujące rodzaje metod:

Cel dydaktyczny/Metoda nauczania

• podanie nowego materiału/ opowiadanie, wykład, praca z podręcznikiem, demonstracje zjawisk, przedmiotów i środków poglądowych, obserwacja, praca z tekstami programowanymi
• poszukiwanie wiedzy/ przygotowanie referatów, zajęcia laboratoryjne, rozwiązywanie zadań problemowych
• utrwalanie wiedzy / powtarzanie systematyzujące, ćwiczenia utrwalające
• kontrola wiadomości/ kontrola wiadomości ustana, kontrola pisemna, egzamin praktyczny, sprawdziany, testy

Nowocześnie pojmowana edukacja, w szczególności edukacja zawodowa, w tym również edukacja zawodowa pielęgniarek, przywiązuje szczególną wagę do kształcenia osobowości ucznia-pielęgniarki, a w tym: jego pozytywnego stosunku do nauki, rozbudzania ciekawości świata, rozwijania indywidualnych predyspozycji i zdolności poznawczych, a także umiejętności uczestniczenia w życiu społecznym. Przygotowanie pielęgniarki do podejmowania działań na rzecz edukacji zdrowotnej jest zdaniem trudnym i wymaga aktywnej postawy, zarówno od nauczyciela jak i od ucznia. Najistotniejsza w procesie nauczania, decydująca o sukcesie stosowanych metod, jest skuteczna komunikacja pomiędzy uczącym i uczonym. Do tego celu służą metody aktywizujące.

Czym jest więc aktywizacja? Według Słowika języka polskiego² aktywizacja to pobudzanie do działania. Aktywnym człowiekiem jest ten, kto jest skłonny do działania, biorący żywy udział w czymś, pełen inicjatywy, czynny, ma aktywny stosunek do życia. Aktywność to skłonność, zdolność do intensywnego działania, do podejmowania inicjatyw. W procesie edukacji aktywizacja to ogół poczynań nauczyciela i ucznia zapewniający im czynny udział w realizacji zadań. Podczas tej aktywności uczniowie uczą się najchętniej i najwięcej. Aktywizacja nauczania to metoda nauczania polegająca na wyrabianiu w uczniu aktywnego stosunku do nauki i do samodzielnej pracy. Nauczyciel decydujący się wprowadzenie zajęć nietypowych jest jednocześnie organizatorem pracy ucznia, jest jego towarzyszem rozwoju a także twórcą i nowatorem.

Ludzie mają wrodzoną potrzebę aktywności i działania. Są wśród nich bardziej aktywni i tacy, których trzeba pobudzić do aktywności. Każde działanie bowiem musi wpływać na poczucie własnej wartości i sensu. Każda metoda zwana aktywizującą, może zostać zrealizowana jako aktywizująca lub utrwalająca bierność poznawczą.

Wprowadzając metody aktywizujące istotne jest branie pod uwagę predyspozycji psychologicznych, percepcji i preferencji, koncentracji i dekoncentracji oraz aktywizowania i wyciszania. Przy dokonywaniu wyboru metody nauczania konieczne wydaje się wykorzystanie zasady piramidy zapamiętywania, która przedstawia się następująco:

- Wykład 5%

- Czytanie 10%
- Metody audiowizualne 20%

- Demonstracje 30%

- Grupa dyskusyjna 50%

- Praktyka poprzez działanie 75%

- Nauczanie innych- natychmiastowe wykorzystanie zdobytej wiedzy 90 %.

Do najczęściej stosowanych metod aktywizujących należy:

Projekt 

dyskusja  

Odgrywanie ról – drama - symulacja

Twórcze rozwiązywanie problemów (burza mózgów, „technika 635)

 Piramidy priorytetów

 Mapa pojęciowa

 Linia czasu

 Praca grupach

 Ekspresja plastyczna, muzyczna, literacka, ruchowa

 I wiele innych.

 3 Metody kontroli i oceny wyników nauczania i uczenia się

Ważnym elementem w procesie kształcenia jest ocena postępów, czyli wyników kształcenia. W związku z tym faktem kształcenie pielęgniarek musi podlegać systematycznej kontroli, aby zapewnić bezpośredni i stały wgląd w przebieg procesu. Dlatego duże znaczenie ma wybór odpowiedniej metody kontroli efektów edukacyjnych. Takiej ewaluacji (oceny) można dokonać stosując następujące metody:
 

1. tradycyjne: sprawdziany ustne, pisemne, praktyczne oraz sprawdziany organizowane naturalnej sytuacji klinicznej,
2. nowoczesne: testy dydaktyczne, kontrola komputerowa.

Należy zaznaczyć, że stopień trudności oraz dobór właściwej metody oceny i kontroli należy dostosować do osób poddawanych ocenie, ich poziomu wiedzy, angażowania, możliwości intelektualnych oraz przedmiotu oceny, czyli tego czy ocenie podlegają umiejętności praktyczne czy wiedza teoretyczna.

W każdym przypadku podejmowanych działań edukacyjnych, a w tym także w przypadku nauczania i uczenia się, a także edukacji zdrowotnej, należy przestrzegać pewne zasady , do których należą:

• zasada aktywnego udziału wychowanka,
• zasada motywowania,
• zasada oddziaływania społecznego,
• zasada doboru treści i popularyzacji wiedzy,
• zasada systematyczności i systemowości,
• zasada stopniowania trudności i etapowości,
• zasada receptywności- bezpośredniości, poglądowości,
• zasada trwałości i elastyczności,
• zasada internalizowania niezamierzonych wpływów wychowawczych,
• zasada poszanowania osobowości odbiorcy.
  
  4 Aktywność edukacyjna dorosłych a kształcenie ustawiczne 
  
   
  

  Kształcenie ustawiczne jako idea w środowiskach pedagogicznych rozumiane jest dość różnie. Początkowo określane było jako doskonalenie zawodowe pracujących, co powodowało oddzielenie idei kształcenia ustawicznego od szkolnictwa młodzieżowego. Następnie kształcenie ustawiczne określano jako dalsze kształcenie, następujące już po uzyskaniu zawodu lub traktowane wręcz jako dokształcanie zawodowe.

Obecnie istotę kształcenia ustawicznego formułuje pogląd, iż kształcenie ustawiczne obejmuje całe życie człowieka³ Ten rodzaj kształcenia stanowi także o naczelnej zasadzie określającej kierunek wszelkich reform oświatowych, reform obejmujących szkolnictwo powszechne, zawodowe i wyższe, a także doskonalenie zawodowe osób pracujących i oświatę dorosłych, kształcenie równoległe oraz wychowanie w rodzinie i środowisku.

Podstawowym założeniem edukacji ustawicznej jest wychowanie nowego człowieka, charakteryzującego się twórczym i dynamicznym stosunkiem do życia i kultury.

Człowiek poddany takiej edukacji potrafi doskonalić i zmieniać siebie, zmieniać warunki życia i doskonalić je dla dobra społeczeństwa i dla siebie samego. Wybitni pedagodzy zajmujący się problematyką edukacji ustawicznej zwracają uwagę na szczególnie duże zainteresowanie taką właśnie edukacją oraz potrzebę jej realizacji i rozwijanie jej. Obejmuje ona bowiem całe życie człowieka i stanowi o integracji wszelkich form wychowania i działalności edukacyjnej. Poddając analizie zakres kształcenia ustawicznego sformułowano trzy podstawowe wymiary tj. w pionie, w poziomie i w głąb możliwości kształcenia.

Kształcenie w pionie obejmuje kolejne szczeble szkolne. Kształcenie w poziomie winno zapewnić poznawanie różnych dziedzin życia, nauki i kultury niezależnie do studiów pionowych. Natomiast kształcenie w głąb, jest ściśle związane z jakością edukacji i wyraża się w bogatej motywacji kształcenia, umiejętności samokształcenia, zainteresowaniach i zamiłowaniach intelektualnych, stylu życia i bycia zgodnym z ideą ustawicznego kształcenia i kulturalnym wykorzystaniem czasu wolnego.

Edukacja ustawiczna wówczas jest pełna, gdy jej uczestnicy przejawiają aktywność we wszystkich trzech wymiarach. Bardzo ważny w realizacji kształcenia ustawicznego jest wymiar trzeci polegający na rozwijaniu własnych twórczych poszukiwań samokształcenia, wynikające z nowatorstwa, wynalazczości lub prawdziwych odkryć o charakterze naukowym.

Nawiązując do edukacji ustawicznej pielęgniarek i ich aktywności zawodowej, należy zwrócić uwagę na jedną z wielu funkcji zawodowych, jaką jest właśnie funkcja kształcenia.⁴

Rozumiana jest ona jako zadanie związane z procesem kształcenia własnego i kształcenia przedstawicieli własnego zawodu na każdym poziomie, na jakim może się to kształcenie odbywać. Zakresem pojęcia kształcenie będzie więc zarówno nauczanie, jak i uczenie się.

Funkcje zawodowe pielęgniarek można podzielić na dwie grupy:

1. zadania związane z inwestowaniem w rozwój własny pielęgniarki (samokształcenie),
2. zadania związane ze środowiskiem zawodowym (praca na rzecz środowiska).

Najistotniejszym w rozumieniu kształcenia ustawicznego pielęgniarek, jest przede wszystkim samokształcenie, którego zaplanowanie odnosi się do:

- określenia własnych potrzeb w zakresie rozwoju intelektualnego,

- określenie celów indywidualnego doskonalenia zawodowego pielęgniarek,

- wyboru metod i form doskonalenia poprzez samokształcenie,

- aktywne podejście do samokształcenia,

- ocena i planowanie własnego rozwoju.

Istotą realizacji zamierzeń samokształcenia jest nie tylko samokształcenie w rozumieniu doskonalenia zawodowego lecz także rozwoju intelektualnego.

Każda pielęgniarka powinna być świadoma konieczności, a jednocześnie mieć moralny obowiązek inwestowania we własny rozwój zawodowy. Wynika to przede wszystkim z faktu systematycznego i dynamicznego rozwoju każdej dziedziny nauki i wiedzy, szczególnie tych jej obszarów, z którymi integralnie związana jest profesjonalna opieka i pielęgnowanie ludzi chorych, potrzebujących pomocy. W ten oto sposób poszerza się zakres praktycznej działalności w pielęgniarstwie, coraz wyższy jest poziom wykształcenia i wiedzy ogólnej potencjalnych odbiorców świadczeń opiekuńczych. Wymaga to od pielęgniarki posługiwania się bardzo rozległą wiedzą ogólną i zawodową, a z tego względu każda pielęgniarka winna planować rozwój osobisty i zawodowy, projektować samokształcenie, korzystać ze wszystkich z możliwych form doskonalenia, podnosić kwalifikacje formalne i wykształcenie, korzystać z możliwości kształcenia ustawicznego. Pielęgniarstwo, bowiem jest jedną z dziedzin, w której jeśli chce się funkcjonować dobrze, trzeba ustawicznie się doskonalić.

1 Półturzycki J., Dydaktyka dla nauczycieli, Wydawnictwo Naukowe Novum, Płock 2002.

2 Słownik języka polskiego, PWN, Warszawa 1998

3 Półturzycki J.,

4 Ciechaniewicz W., Funkcja kształcenia, Pielęgniarstwo 2000, Nr 2, str.36-41

elementy dydaktyki cz II - specjalizacja dla pielęgniarek

 DYDAKTYKA Z ELEMENTAMI EDUKACJI MEDYCZNEJ

1. Zasady i techniki samodzielnego uczenia się
2. Systemy kształcenia i doskonalenia pielęgniarek i położnych w aspekcie strategii Światowej Organizacji Zdrowia (WHO)
3. Program edukacyjny
4. Edukacja zdrowotna dzieci i dorosłych.

 1 Zasady i techniki samodzielnego uczenia się

Samodzielne uczenie się rozumiane jako samokształcenie oznacza proces uczenia się, prowadzony świadomie, z możliwością wykorzystania różnych form pomocy innych osób lub instytucji. Jest to proces samodzielnie prowadzonego uczenia się, którego cele, treść, formy, źródła i metody dobiera i ustala osoba ucząca się. Najbardziej widocznym celem samokształcenia jest zdobywanie wiedzy w zakresie wyraźnie określonym. Zadanie to może się rozwijać i dynamizować, a jego rezultaty mogą doprowadzić także do zmian w osobowości, rozumianej jako zespół stałych właściwości i procesów psychicznych jednostki odróżniających ja od innych osób i określających jej zachowanie.

Zadaniem samokształcenia jest:

- stałe dążenie do rozwijania, doskonalenia i wzbogacania osobowości człowieka

- należyte przygotowanie do zawodu, wykonywania prac i obowiązków zawodowych

- aktywny udział każdego w dorobku kultury narodowej

- kierowanie rozwojem własnej indywidualności, przygotowanie się do samokształcenia i samowychowania, stawianie przed sobą ambitnych celów edukacyjnych i stopniowe ich realizowanie.

Samokształcenie obecnie obejmuje nie tylko problemy ogólnokształcące, coraz częściej dotyczy ono treści zawodowych i są to wówczas cele kształcenia i doskonalenia zawodowego. Rozwijanie zainteresowań zawodowych i wdrażanie do systematycznego podnoszenia kwalifikacji zawodowych to kolejne cele kształcenia zawodowego. Cele te staja się także celami samokształcenia, jeżeli jego treścią są zagadnienia zawodowe i specjalistyczne.

Samokształcenie dotyczy, więc także ludzi dorosłych, a o jego istocie decyduje przede wszystkim samodzielność poznawcza, kształtująca indywidualny proces edukacyjny. Często samokształcenie określa się jako działalność skierowaną na zdobycie wiadomości, dlatego głównymi formami samokształcenia jest czytelnictwo i inne formy nabywania informacji. Postrzegane jest ono również jako najwyższa forma edukacji dorosłych, nie tylko rozumiana jako ukończenie studiów(nauczanie instytucjonalne), lecz dotyczy wszechstronnego, permanentnego rozwoju osobowości, wynikającego z coraz bardziej rozbudzanych i kształtowanych potrzeb edukacyjnych. Samokształcenie jest to połączenie samodzielności i kształcenia.

Podstawową zasadą samokształcenia jest samodzielność, polegająca na tym że, uczestnik procesu kształcenia sam planuje swe działanie, dobiera do jego realizacji odpowiedni formy i metody postępowania, kontroluje jego przebieg i ocenia uzyskiwane rezultaty. Inną zasadą jest świadome dążenie do realizacji wytyczonego celu, który musi być wyraźnie sprecyzowany. Obecnie rolę wzorca spełnia określony poziom wykształcenia i przygotowania zawodowego. Przekonać się można, iż samokształcenie jest nowoczesnym elementem struktury kształcenia niezależnie od tego, jaki jest jego zakres.

Wdrażanie do samokształcenia składa się z paru zakresów, u których podstaw leży przygotowanie do organizowania samodzielnej pracy umysłowej oraz wdrażanie do rozumienia prawidłowości procesu uczenia się, samokształcenia i rozumienia metod nauczania i świadomego korzystania z nich, co stanowi podstawę do samodzielnego uczenia się. Początek wdrożenia do samokształcenia stanowi opanowanie techniki uczenia się, na które składa się świadome, samodzielne planowanie i organizowanie swej pracy oraz zdobywanie umiejętności potrzebnych do realizacji procesu kształcenia, takich jak:

- umiejętność obserwacji,

- korzystania z wykładu,

- prowadzenia dyskusji,

- rozumienia wypowiedzi innych,

- korzystania z podręczników i innych opracowań.

Inną niezbędną techniką jest umiejętność notowania i pierwszego opracowywania materiału w postaci np. planu, tabeli, wykresu. Konieczne jest umiejętne korzystanie z pozatekstowych środków informacji (mapy, plansze). Poza umiejętnościami prawidłowego rozumienia poznawanych treści, trzeba także nauczyć się korzystania z opanowanej wiedzy i nauczyć się jej wdrażania. W pracy samokształceniowej mogą być zaspokajane potrzeby rozwijania i budzenia indywidualnych zainteresowań i zamiłowań. Z tym z kolei łączy się kształtowanie odpowiedniej motywacji dalszego kształcenia, szacunku do wiedzy i nauki oraz chęć aktywnego ich zdobywania. Dopiero wówczas rozwijać się może indywidualna prac samokształceniowa, wzbogacająca i przekraczająca obowiązujący program kształcenia.

Pomoc osobom podejmującym samokształcenie jest więc niezwykle istotna. Dobranie właściwych metod i środków do aktywizowania ludzi dorosłych podejmujących trud samokształcenia jest niezwykle ważny i decydujący o powodzeniu działań edukacyjnych.

2 Systemy kształcenia i doskonalenia pielęgniarek i położnych w aspekcie strategii Światowej Organizacji Zdrowia (WHO)

Zasadnicze przesłania tej strategii to:

• Równość społeczna
• Promocja zdrowia
• Wielosektorowość działań
• Współuczestnictwo społeczeństwa
• Podstawowa opieka zdrowotna (nie tylko lekarska)
• Współpraca międzynarodowa.

Na konferencji w Kopenhadze w roku 1986 opracowano 38 zadań wspierających Strategię Programu „Zdrowie dla wszystkich w roku 2000” dla krajów członkowskich Światowej Organizacji Zdrowia Regionu Europejskiego, które stały się uzupełnieniem założeń pierwotnie przyjętej strategii.

Wykładnia tych dwóch założeń stały się kluczem i kierunkowskazem dla dalszych przemian w zakresie dostępności do opieki medycznej, w tym także do przygotowanej reformy ochrony zdrowia w Polsce wdrożonej w roku 1999.

Założenia te miały także wpływ na działania legislacyjne dotyczące pielęgniarstwa. Bazując na rozwiązaniach ogólnoeuropejskich opracowano i doprowadzono do uchwalenia przez sejm RP ustawy o zawodach pielęgniarki i położnej. Ustanowienie tych zawodów jako samodzielnych, skutkowało przypisaniem zadań w zakresie wykonywanych zawodów wynikających z konieczności realizacji założeń miedzy innymi tej strategii. Wobec tych zmian konieczne stało się także doprowadzenie do reformy edukacji zawodowej, który to aspekt tak naprawdę powrócił dopiero w momencie przystąpienia Polski do Unii Europejskiej i trwa nadal. Tak późne zreformowanie systemu spowodowało obecne utrudnienia w podejmowaniu pracy polskich pielęgniarek poza granicami Polski. Samo dostosowanie systemu ochrony zdrowia do porównywalnych struktur w innych państwach, nie do końca daje niezależność wykonywania zadań strategii samodzielnie przez pielęgniarki. Konfigurowanie tych dwóch systemów trwa nadal i należy mieć nadzieję, że ostateczne ich ukształtowanie w pełni pozwoli na realizację wszystkich założeń.
 3 Program edukacyjny

Konsekwencją edukacji zdrowotnej poprzez zrealizowanie programu edukacyjnego powinna być nie tylko zmiana zachowań zdrowotnych jednostek, ale także wprowadzanie zmian skierowanych na rozwiązywanie problemów zdrowotnych, obejmujących kompetencje jednostek, sieci powiązań między ludźmi i instytucjami, organizacje, społeczności i struktury polityczne. Należy pamiętać, że współczesne programy edukacyjne mają powodować zwiększenie kompetencji i możliwości samodzielnego działania w obszarze zdrowia. Wraz z pojawieniem się promocji zdrowia, edukacja zdrowotna realizowana poprzez wdrażane programy edukacyjne, przestała być traktowana jako sfera działania dominująca na rzecz zdrowia lecz znalazła wielu odbiorców. Spowodowało to pojawienie się dwóch kategorii odbiorców działań edukacyjnych, do których kierowano programy edukacyjne. Jedni z punktu widzenia własnego zdrowia a drudzy z punktu sprawowania formalnych funkcji i zadań w społeczeństwie, w tym między innymi w zawodzie pielęgniarki.

Aby efektywnie przygotować program edukacyjny niezbędne jest zaplanowanie pewnych działań uwzględniając następujące etapy:

- diagnoza,

- planowanie programu,

- realizacja,

- ocena.

Punktem wyjścia przy podejmowaniu działań o charakterze edukacyjnym jest diagnoza stanu obiektu edukacji, którym może być osoba indywidualna, rodzina lub lokalna społeczność. Najczęściej rozpoznanie to jest oparte o;

- dane epidemiologiczne,

- analizę dokumentacji medycznej,

- informacje pozyskane w środowisku edukacyjnym.

Wśród czynników utrudniających przebieg procesu edukacyjnego wymienia się:

- niską świadomość zdrowotną,

- traktowanie zdrowia jako stanu, na który człowiek nie ma wpływu,

- brak pozytywnych więzi emocjonalnych w rodzinie, w środowisku,

- brak motywacji do podejmowania wysiłku na rzecz ochrony i umacniania własnego zdrowia,

- istniejące trudności finansowe i bezrobocie,

- niepełność rodziny,

- niski poziom wykształcenia.

Korzystnie na przebieg edukacji zdrowotnej wpływają:

- pozytywne więzi w rodzinie, w środowisku,

- wysoka pozycja zdrowia w indywidualnym systemie wartości,

- wykształcenie minimum ponadpodstawowe,

- istnienie wsparcia społecznego,

- otwartość na współpracę w dziedzinie doskonalenia zdrowia,

- motywacja do samodoskonalenia w zakresie umacniania i ochrony zdrowia własnego i innych.

Cele edukacji zdrowotnej powinny mieć charakter użyteczny w skazywać zdecydowanie do jakiego efektu się dąży poprzez zaplanowane działanie edukacyjne. Przykładem może być określenie celu głównego jako:

Zmniejszenie zapadalności na choroby układu krążenia³

Celami pośrednimi będą:

1. zmniejszenie nadwagi,
2. zmniejszenie lub ograniczanie ilości wypalanych papierosów,
3. zmniejszenie spożycia tłuszczów nasyconych,
4. zwiększenie aktywności fizycznej ,
5. zwiększenie umiejętności radzenia sobie ze stresem.

Przy tak sformułowanych założeniach zawartych w celu głównym i celami pośrednimi, osoby poddawane programowi edukacyjnego powinny:

1. zostać zapoznane z czynnikami ryzyka chorób układu krążenia,
2. być przekonane o istnieniu zagrożenia,
3. być przekonane o możliwości zmniejszenia zagrożenia chorobami układu krążenia,
4. znać sposoby zmniejszania, eliminowania czynników ryzyka chorób układu krążenia,
5. umieć zastosować w codziennym życiu zachowania sprzyjające zmniejszeniu zachorowania,
6. podjąć decyzje o zmianie zachowania, by uniknąć chorób układu krążenia,
7. wprowadzać w życie zachowania zapobiegające chorobom układu krążenia.

Przekazywane w procesie edukacji treści powinny mieć charakter praktyczny i łatwo przyswajalny. Wiedza odpowiednio przekazywana ma bowiem szansę na właściwe ukształtowanie świadomości, budowaniu motywacji w działaniu oraz samoistnemu organizowaniu warunków sprzyjających zdrowiu.

Dobranie właściwych środków dydaktycznych w procesie edukacji zdrowotnej okazuje się stanowić o atrakcyjności i skuteczności podejmowanych działań. Środki te, odpowiednio dobrane:

• ułatwiają odbiór przekazywanych treści,
• ułatwiają zapamiętywanie i rozumienie,
• pobudzają do uczenia,
• aktywizują procesy myślenia.

Najczęściej wybierane środki dydaktyczne:

- filmy dydaktyczne na kasetach video,

- modele,

- siatki wentylowe i nomogramy do oceny masy ciała,

- broszury tematyczne,

- rysunki i plansze,

- diagramy,

- opisy,

- opracowania graficzne,

- dyplomy…

W ścisłej zależności z programem edukacyjnym wykorzystuje się różne formy edukacji, między innymi:

- za pomocą „żywego słowa”,

- demonstracje zachowań zdrowotnych np. nauka samobadania piersi,

- formy plastyczno-artystyczne,

- quizy, ogniska, pląsy, gry.

W realizacji programów edukacyjnych stosuje się sprawdzone metody:

- oddziaływania przez świadomość

- pobudzanie zachowań korzystnych dla zdrowia

- oparte na obserwacji i działalności praktycznej.

Ze względu na rodzaj relacji programu edukacyjnego pomiędzy nadawcą (nauczającym) i odbiorcą (nauczanym) wyróżnia się trzy modele edukacji i programów zdrowotnych:

• Edukację poprzez programy autorytatywne, oparta na przekazie informacji, obejmującej zarówno element poznawczy jak i moralny, który to przekaz przebiega od osoby posiadającej wiedzę do osoby pragnącej ją zdobyć. Rezultaty tej edukacji są zazwyczaj niewielkie- człowiek zyskuje nowe informacje, które często nie prowadzą do zmiany. Program edukacyjny w tym obszarze wymaga szczególnego doboru metod i form edukacyjnych.
• Edukację poprzez programy uczestniczące, oparta na wymianie wiedzy pomiędzy ekspertem, który posiada wiedzę i umiejętności oraz klientem, który zna warunki, w których żyje i pragnie się podzielić na ten temat wiedzą. Te informacje przekazywane są w dwóch kierunkach a związek między uczestnikami programu jest oparty na zaufaniu i empatii. Takie programy edukacyjne wymagają szczególnych umiejętności.
• Edukację promującą, oparta na wzajemności i wspólnym świadczeniu między dwoma aktorami procesu edukacyjnego. Każda ze stron posiada inne kompetencje i poglądy, ale obie strony są na równi zainteresowani porównaniem różnic. Ten model zakłada, że osoba edukowana jest systemem autonomicznym i do samorealizacji może dojść w drodze samorefleksji. Celem tego modelu jest doprowadzenie do takiego rodzaju samoaktywności, które zakłada aktywne uczestnictwo osoby objętej edukacją.

4 Edukacja zdrowotna dzieci i dorosłych

Podstawowym zadaniem nowoczesnej edukacji zdrowotnej jest przede wszystkim wspomaganie tworzenia warunków dla zmiany, czyli podejmowanie wysiłków na rzecz wzrostu kompetencji jednostek i grup w sferze samodzielnego działania na rzecz zdrowia, na różnych poziomach organizacji życia społecznego. Wyniku edukacji zdrowotnej winna wzrastać u każdego człowieka świadomość i umiejętność dokonywania wyborów w trosce o swoje zdrowie z pełną odpowiedzialnością społeczną za ten wybór. Zarówno dla promocji zdrowia jak i edukacji zdrowotnej uznaje się założenie, że zdrowie człowieka jest funkcją zarówno czynników środowiska jak i czynników osobistych. Edukacja zdrowotna zaś odnosi się do jednostek lub/i rodzin, jest procesem celowym podnoszenia ich kompetencji w zmaganiu się z chorobami, zagrożeniami zdrowia. Nabywanie i podnoszenie kompetencji zależy właśnie od ich wiedzy, umiejętności związanych z oczekiwanymi działaniami, jak również od emocjonalnego ustosunkowania się (postaw)do zdrowia, do problemów z nim związanych i możliwości ich rozwiązywania. Bardzo ważnym warunkiem efektywnej edukacji zdrowotnej dzieci i dorosłych jest wiedza. Okazuje się jednak, ze samo posiadanie wiedzy nie jest wystarczające. Oprócz niej znacząca rolę w całym procesie odgrywają czynniki psychologiczne-postawy, dążenia, uznawane wartości, motywacje.

Wiedza przekazywana w procesie edukacji zdrowotnej dotyczy następujących obszarów:

- zagrożenia zdrowia- to uzyskanie przez człowieka świadomości wzrostu ryzyka zachorowalności ze strony określonych zagrożeń zdrowotnych mających swoje podłoże w negatywnych wpływach środowiska, cechach genetycznych, negatywnych zachowaniach, czy niektórych cechach osobowościowych,

- usługi- to świadomość dostępności do usług zdrowotnych. Wciąż niewystarczająca w odczuciu ludzi wiedza na ten temat w poważnym stopniu ogranicza zachowania profilaktyczne,

- system wsparcia- to świadomość istnienia różnego rodzaju wsparcia systemowego.

Często silnym bodźcem do podejmowania decyzji o zmianie zachowania może być przejawiany stosunek do zdrowia, problemów z nim związanych i do własnej aktywności czyli postawa życiowa.

EDUKACJA ZDROWOTNA WIEDZA

- zagrożenia zdrowia

- usługi

- systemy wsparcia

POSTAWA

- do problemów

- do rozwiązań

UMIEJĘTNOŚĆ

- radzenia sobie trudnych sytuacjach

- komunikacji społecznej

- modyfikacji zachowania

Kształtowanie świadomości zdrowotnej człowieka, grup społecznych czy wręcz całego społeczeństwa odbywa się przede wszystkim w trudnym procesie edukacji zdrowotnej.

Celem edukacji zdrowotnej jest⁴

• Podnoszenie poziomu wiedzy umiejętności w zakresie korzystania z opieki zdrowotnej,
• Podnoszenie poziomu świadomości odnośnie czynników wpływających na zdrowie człowieka zarówno w aspekcie pozytywnym jak i negatywnym,
• Wyrabianie odpowiedzialności za zdrowie własne i najbliższych,
• Pobudzanie pozytywnych zainteresowań zdrowiem,
• Kształtowanie postaw i zachowań ludności zgodnie z najnowszymi osiągnięciami medycyny, zwłaszcza w walce z zagrożeniami, jakie niesie współczesna cywilizacja.

Edukacja zdrowotna jest integralną częścią procesu promocji zdrowia, profilaktyki, terapii i rehabilitacji.

Powszechnie uważa się, ze stwarzanie warunków dla pełnego rozwoju potencjału zdrowotnego dzieci i dorosłych jest niczym innym jak inwestowaniem w zdrowie całego społeczeństwa, dzisiaj i jutro.

Przekonanie, że lepiej zapobiegać niż leczyć przede wszystkim w tym przypadku nabiera szczególnego znaczenia. Realizowane w ostatnich latach wiele skutecznych programów nie do końca dało się zrealizować w stopniu założenia, nadal bowiem dominują tzw, działania naprawcze. Profilaktyka rozumiana do problemów zdrowotnych koncentruje się bowiem na chorobie (zaburzeniu). Celem jej jest eliminowanie czynników ryzyka choroby, niedopuszczenie do jej rozwoju lub ewentualnie do zmniejszenia jej skutków.

Zgodnie z koncepcją Antonowskiego większość działań profilaktycznych ma orientację skierowaną na eliminowanie czynników wywołujących choroby. Niektóre jednak działania mają też charakter zwiększania zasobów zdrowia. Tradycyjnie wyróżnia się trzy poziomy profilaktyki zdrowotnej.

W zapobieganiu większości chorób niezbędne są działania na wszystkich poziomach.

O tym czy podejmowane działania edukacji zdrowotnej są skuteczne decyduje wiele różnych czynników, wśród których wymienia się między innymi⁵:

- środowisko, w którym przebiega proces edukacji,

- przestrzeganie zasad nauczania w edukacji zdrowotnej,

- kwalifikacje i stopień zaangażowania osób prowadzących edukację,

- powszechne oddziaływanie edukacji.

Warunkiem jej skuteczności w ten oto sposób staje się⁶:

• Poznanie stopnia wiedzy o zdrowiu i określenie potrzeb,
• Zbadanie postaw i zachowań ludności,
• Znajomość oczekiwań, zainteresowań, motywacji a także zdolności odbiorcy treści programu edukacyjnego.

Aby osiągnąć cel konieczne jest⁷:

- motywacja,

- argumentacja,

- sprawność uczenia się,

- sposób przekazywania informacji,

- dobór właściwych metod i form działania.

Po dokonaniu porównaniu między stanem wyjściowym a końcowym dochodzimy do oceny efektów edukacji zdrowotnej. Ocena ta najczęściej dotyczy:

• Przekształceń w sferze świadomości
• Obecności zachowań zdrowotnych
• Korzystnych zmian analizowanych za pomocą pomiaru parametrów.

Do końcowych działań w programie edukacyjnym, należy zawsze przeanalizować przyczyny nie osiągnięcia celu i umieć podjąć stosowne kroki by spróbować przeprowadzić ten program jeszcze raz, z lepszym efektem końcowym.

1 Kawczyńska-Butrym Z., Pielęgniarstwo rodzinne. Teoria i praktyka, centrum Edukacji Medycznej, Warszawa 1997.

2 Kawczyńska –Butrym Z., Podstawy pielęgniarstwa rodzinnego, PZWL, Warszawa 1995

3 j.w.

4 Wasyluk J., Podstawy dydaktyki medycznej, PZWL, Warszawa 1980

5 Wasyluk

6 Wasyluk

7 Wasyluk